سیاست ورزی مؤمنانه (نگاهی متفاوت به یک عکس)

سیاست ورزی مؤمنانه

شرف الشمس

سیاست ورزی مؤمنانه

مشارکت کنندگان در عکس دو نفرند؛ یک نفر حضوری واقعی دارد و مشارکت کننده ی دیگر در قاب وجه نمادین یافته است

سیاست ورزی مؤمنانه

سیاست ورزی مؤمنانه

(نگاهی متفاوت به یک عکس)

فضای عکس که در بعدازظهر یا غروب یکی از روزهای سال ۱۳۵۸، در محیط داخلی شبستان (شمال غربی) یا سالن (جنوب غربی) مجموعه ی حسینیه ی ارشاد گرفته شده، داخلی، و واجد نورهای مصنوعی است؛ نوری شبیه چراغ یا لامپهای مهتابی سفید. تابش نور از سمت راست عکس به سمت چپ بیشتر و متمرکزتر است و این نشان می دهد منبع نورِ مصنوعی در سمت راست عکس بوده است. ملزومات و مقتضیات عکس شامل دیوارها و کاشی کاریها، میز چوبی، میکروفن، تابلو، صندلی و احتمالاً لباسی انداخته شده بر لبه ی صندلی هستند. وجود میکروفن و سیستم بلندگوی الکتریکی که در عکس غایب است  نشانگر این است که فضای داخلی، وسیع و شاید مخاطبان کثیرند. میز و میکروفن و صندلی در خدمت سخنران و ایراد بحث است و تابلو کارکردی معناساز و هویت بخش در فضا دارد. عکس از نمای متوسط گرفته شده و نشانگر رابطه ی اجتماعی است. به لحاظ زاویه ی دید موضع عکاس پایین تر از سخنران و تابلوی نقاشی است و این امر گویای آن است که عکاس خود را در برابر سیاسیون و مقامات فرودست می بیند و مشارکت کنندگان در عکس قدرت نمادینی بر عکاس و مخاطبان عکس دارند. عکس سیاه وسفید است و بیشتر رنگ بندی تیره به چشم می آید، که می تواند ناشی از کنتراست نورهای مصنوعی و سایه های اشیا باشد. از همین رو مدالیته ی عکس بالا نیست. به لحاظ قاب بندی و بر حسب اهمیت، عناصر و مشارکت کنندگان در کانون و سمت چپ تصویر قرارگرفته اند. از حیث بردار نگاه نیز می توان گفت عکس از نوع عکسهای روایی/گذرا/تعاملی است که سخنران بردار نگاهی مشخص به سوی مستمعین دارد.

مشارکت کنندگان در عکس دو نفرند؛ یک نفر حضوری واقعی دارد و مشارکت کننده ی دیگر در قاب وجه نمادین یافته است. مشارکت کننده ی نخست در قاب عکس، امام خمینی است که در قالب تمثال نقاشی، بر تابلو ترسیم شده است. تابلوی نقاشی با تکنیک رنگ و روغن روی بوم، و در قطع بزرگ کشیده شده که نشانگر ابهت و عظمت سوژه است. همچنین فرم قاب عمودی است که نوعی رابطه ی سلسه مراتبی و مبتنی بر قدرت را دلالت می کند. پرتره مقتدر و مصمم است و در موقعیت نورپردازی قرار دارد، گویی حرکتی به سمت روشنایی و نور دارد. تابلو به دیوار کاشی کاری شده نصب شده، و از آ نجا که در پرسپکتیو است، نوعی پشتوانه و مرجع سیاسیون محسوب می شود. همچنین تابلو به لحاظ سطحی، زیر آیات قرآن قرار گرفته که دلالت بر تبعیت امرِ سیاسی از امر دینی دارد.

در عکس «حسن حبیبی» در مقام یک سخنران، و نه خطیب، حاضر است. او در زمره ی سیاستمدارانی محسوب می شود که برای یک سخنرانیِ احتمالاً سیاسی  دینی، به مکانی مذهبی، به «حسینیه ی ارشاد»* دعوت شده است.

حسن حبیبی

فضا اصولاً چند منبعی، و از این نظرگاه تداعی گر است؛ به این معنا که حاوی تداخل فضاهای گوناگون در یکدیگر است. همواره در یک فضا، علائم و نشانگانی از دخول فضاهای دیگر در آن، یا به عکس، نشانگان خروج فضا از خود به فضاهای دیگر است. (کاشی، ۱۳۸۸) از سوی دیگر می دانیم انسان مهمترین عامل معنادهنده به مكان است و از عوامل تأثیرگذار در رفتار انسان در اماكن عمومی، ادراكی است كه او از مكان دارد. در اینجا شاهد ورود سیاست (یک سیاستمدار مسلمان) به مکانی دینی هستیم. می دانیم حسینیه به مثابه مکانی دینی و مقدس، هم خود رسانه قلمداد می شود، هم رسانه ای سنتی مانند منبر وعظ را در حیطه ی خود مستقر ساخته است. رسانه های سنتی مانند مسجد، حسینیه، تکایا، مدارس و مجالس مذهبی بر پایه ی ارتباطات شفاهی قوام پیدا کرده اند. ارتباط از نوع سنتیِ رودررو و یک سویه (گوینده  شنونده) است. در اینجا منبری وجود ندارد، اما سخنران می تواند نقش واعظ و ناصح هم داشته باشد. او شأن یک مدعو رسمی را دارد، نه شخصیتی که وظیفه و تکلیفی را انجام می دهد.

سوژه ی عکس که گویی در حال ایراد یک سخنرانی است، در وضعیت نشسته قرار دارد. دستانش در موقعیت مسلطی روی میز قرار گرفته و این امر مؤید آن است که به فضا و گفتارش تسلط دارد. ژستش بیانگرانه و آسوده است. پوشش او رسمی است؛ گویی در نشستی برنامه ریزی شده حضور یافته است. کت و شلواری اتوکشیده به تن دارد و پوشش و آرایش متعارفی اختیار کرده است. موهای او تقریبا منظم است و صورت تراشیده ای دارد. از نظر نشانه ی انقلابی، فاقد ریش است اما سبیل دارد که این امر معرف سویه ی مردانگی هویت او و هویت سیاسی/ اجتماعی اش است. عینک او به نظر فراتر از زمانه می رسد؛ فریم، امروزی و شیک است. پیراهنش نیز سپید و براق.

می توان گفت حسینیه فضایی دینی و سیاسی است که می تواند افزون بر کارکرد ایمانی، اعتقادی و عبادی، وجه سیاسی نیز داشته باشد. حسینیه ها به طورکل و به خصوص حسینیه ی ارشاد، پس از انقلاب اسلامی افزون بر داشتن موضعی دینی و اسلامی، بدل به کانون اجتماع مؤمنان اندیشمند معتقد و انقلابی می شوند؛ محلی برای گفت و گوهای سیاسی و اخوت و پیوندهای دینی. دکتر سارا شریعتی، جامعه شناس دین بر این باور است جا به جایی و ترکیب امر دینی با زمینه هایی عرفی، یکی دیگر از مواردی است که در مشاهده ی دین در شهر به چشم می آید. مکان مشروع دین، مشخصاً مسجد است، اما امروز با تغییر کارکرد مساجد مواجهیم؛ به گونه ای که بسیاری از مساجد به سالن همایش، یا سالن مراسم ختم تغییر یافته اند و کارکردهای مشخص دینی، چون نماز خواندن، دعا، وعظ و مداحی، الزاما در مکان مشروع دین انجام نمی شود. این جابه جایی منجر به تغییر جایگاه و ترکیب امر دینی با زمینه هایی شده است که تا دیروز کاملاً از حوزه ی دینی متمایز بود.

می توان گفت با وقوع انقلاب اسلامی اماکن مقدس دینی  فرهنگی، تحولی معنایی را تجربه می کنند. از همین رو در عکس شاهد حضور یک سیاستمدار در حسینیه ی ارشاد هستیم. این سیاستمدار در محل حزب، دفتری سیاسی یا ارگانی دولتی نیست، بلکه در مکانی مقدس حضور یافته است. انقلاب اسلامی به صورت هم زمان "دال"هایی دینی و سیاسی در کلیت معنایی و استعاری خود داشت، به گونه ای که دیانت و سیاست پیوندی مستحکم یافتند و دیانت عین سیاست و سیاست عین دیانت تلقی شدند. از این منظر است که سیاست امری دینی اطلاق می شود. موضعی که خود را در قانون گذاری، شریعت اسلامی، برنامه ریزی و سیاست گذاریهای فرهنگی و اجتماعی متجلی می سازد. در این ایماژ گویی قلمرو دین، سیاست را نیز در برگرفته است.

اگرچه حسینیه ی ارشاد یکی از نخستین بناهای مذهبی مدرن در ایران است، که عناصر معماری مدرن ایرانی را در خود جا داده، اما فضا و روح مکان وجه سنتی هم دارد و لبریز از نشانگان دینی و مذهبی است. کاشی کاریها به عنوان یکی از نمودهای هنر تزئینی دینی، آکنده از نقش و نگار سنتی و خطوط خوشنویسی است. خوشنویسی ها به خط ثلث و حاوی عباراتی هستند که در قالب کتیبه با کاشی کاری هفت رنگ سبکِ تهران با نقوش اسلیمی و گلهای ختایی عجین شده اند.

در عکس سه عبارت دیده می شود: دو عبارت، دینی و قرآنی هستند و عبارت سوم، جمله ای امری و دستوری ناظر بر سکوت هنگام تلاوت قرآن است. آیه ی قرآنی سمت چپ، آیه ی ۱۳۹ سوره ی آل عمران** است که دلالت بر رابطه ی ایمان و اطاعت الهی و پیروزی دارد. آیه ای که در کانون عکس دیده می شود نیز آیه ی ۱۳ سوره ی حجرات***  است که ملاک ارزش انسانها را تقوایشان می داند. اندازه ی عبارتها نیز درشت است
که دلالت بر اهمیت محتواییشان دارد. آیات قرآن همچنین در ارتفاع بالایی از زمین، کاشی کاری شده که دلالت بر حرمت و تبرک آن دارد.آیات و جملات دینی و مذهبی همچنین بر اساس یک ساختار عمودی، فراتر از اشخاص سیاسی و دولتی، نصب و حک شده اند تا نصب العین سیاستمداران و عموم مردم باشد.

علاوه بر قدسیت فضا، نوعی سادگی نیز در قاب عکس حکم فرما است. قاب خلوت است. سبک مکان سنتی است. نشان و آذین و وسایلی، جز به ضرورت، در عکس وجود ندارد. وسایل پذیرایی روی میز نیست. سخنران سیاسی در موضع بسیار بالاتری نسبت به مخاطبان ننشسته است و این امر گواهِ میل به مردمی بودن سیاستمداران انقلابی است. با در نظر گرفتن حیات سیاسیِ پرتحول و مسئولیت این سیاستمدار و نوع پوشش و پیرایش سر و صورت او، می توان حدس زد عکس مربوط به مقطعی است که مرحوم حبیبی هنوز از دوستان ملی  مذهبی فاصله نگرفته بود.

با توجه به این که دکتر حبیبی نامزد اولین دوره ی انتخابات ریاست جمهوری در سال ١٣۵٨ بود، عکس می تواند همچنین یک سخنرانی انتخاباتی باشد، یا این که می توان فرض کرد او در حال معرفی و گفتاری در باب کتاب تازه تألیف شده اش، «دو سرچشمه ی اخلاق و دین»  است.


منابع
_ شریعتی، سارا، «۱۳۸8، دین در شهر»،  متن سخنرانی در گروه جامعه شناسی دین، انجمن جامعه شناسی ایران
_ غلامرضا کاشی، محمدجواد، «۱۳۸۸، تحلیل فضا، میزگردی باعنوان روش شناسی مطالعات فرهنگی «، ارائه شده در گروه روش شناسی و روشهای تحقیق در علوم اجتماعی انجمن جامعه شناسی ایران

 

پانویس
* حسینیه ارشاد، مؤسسه ای با اهداف علمی، دینی، آموزشی، تبلیغی و پژوهشی در عرصه ی اندیشه ی دینی است که در اوایل دهه ی ۱۳۴۰ خورشیدی تأسیس شد. فعالیتهای علمی حسینیه ی ارشاد در سه بخش پژوهش، آموزش و تبلیغ پیش بینی شده بود. همچنین اهداف این مجموعه شامل احداث مسجد و رواق برای برگزاری سخنرانیهای دینی، خطابه های مذهبی و علمی و اخلاقی، و ترویج و نشر تعالیم و تشریح اهداف دین اسلام، تأسیس مراکز تحقیقاتی و تربیتی اسلامی، تأمین مراکز تحقیقاتی علمی اسلامی و نشر مطبوعات دینی به شمار می رود. ساختمان حسینیه ی ارشاد در آذر ۱۳۴۶ گشایش یافت و سخنرانی های دینی در آن آغاز شد. شهرت این مجموعه ی دینی  فرهنگی به خاطر سخنرانیهای انجام شده در آن، خصوصاً سخنرانیها و فعالیتهای سیاسی و فرهنگی محمدتقی شریعتی، علی شریعتی، محمد مفتح، علی اکبر هاشمی رفسنجانی، محمدجواد باهنر و... بوده است. در سال ۱۳۵۱ ساواک حسینیه ی ارشاد را تعطیل کرد. به دنبال پیروزی انقلاب اسلامی، حسینیه ی ارشاد پس از چندین سال تعطیلی در فروردین ماه ۱۳۵۸ با حضور جمع گسترده ای از مردم و مسئولان دولت موقت بازگشایی شد. پس از بازگشایی مجدد، این حسینیه محل برگزاری جلسه های تدوین پیش نویس قانون اساسی و سخنرانیهای جریانهای فکری دینی بود. حسینیه ی ارشاد همچنان فعال و کانونی سیاسی و دینی است و سخنرانیهایی از سوی جریان روشنفکری و نواندیشی دینی در آن انجام می شود. این مجموعه به طور کل کارکردهای مختلف فرهنگی دینی و چندمنظوره دارد.
 

  • ۲۵ فروردین ۱۳۹۷
مطالب مشابه

    کانال تلگرامی طومار

    ۰ دیدگاه
    دیدگاه ها
    دعا و طلسم
    هاروس
    ×