ناصرالدین شاه آش جدید ابداع کرد

ناصرالدین شاه آش جدید ابداع کرد

ناصرالدین شاه آش جدید ابداع کرد

؛ برخلاف عقاید و روایتهای متفاوت، این آش نذری نبوده، بلکه ابداع خود شاه قاجار بوده است

ناصرالدین شاه آش جدید ابداع کرد

یکی از تفریحات عمده و مورد علاقه ی ناصرالدین شاه طبخ آش یا آبگوشت ییلاقی در اواخر مهرماه، که هوا رو به سردی می نهاد بود. در مورد طبخ این آش روایتهای متعددی نقل شده، از جمله این که ملکه جهان خانم مهدعلیا، ملقب به  »والده ی شاه « همسر عقدی محمدشاه و مادر ناصرالدین شاه، طبخ هرساله ی آش نذری را نذر پسر تاجدارش کرده بود. روایت دیگر این است که این آش را شخص ناصرالدین شاه در زمانی که وبا در ایران فراگیر شده بود، برای جان سالم به دربردن از وبا نذر کرده بود. هیچ یک صحیح نیست؛ برخلاف عقاید و روایتهای متفاوت، این آش نذری نبوده، بلکه ابداع خود شاه قاجار بوده است. خودش وقتی اولین بار این آش در سال ١٢٨٥ قمری پخته شد، چنین نگاشته بود: «آش و آبگوشت غریبی به اختراع من برای شب پخته شد. دیگ را آقا ابراهیم بار کرد.»

در سالهای بعد این مراسم با تجملات هرچه بیشتر برگزار شد، چنان که تعداد دیگ های آش از پنج به سی، و هزینه ی برگزاری این مراسم به عدد گزاف چهارهزار تومان رسیده بود؛ مبلغی که برای تنظیف شهر دارالخلافه ی ناصری، طهران کفایت می کرد. این جشن از شمول جشنهای مورد علاقه ی زنان حرمسرا، خدمه، عمله جات آشپزخانه ی مبارکه، عمله جات آبدارخانه ی مبارکه، پیشخدمتهای حضور و پشخدمتهای سفر، عمله ی طرب، مقلدین، رجال و شاهزادگان قاجاری و خواجگان درباری بود، زیرا شاه پس از تمام شدن این مراسم باشکوه و پرتجمل، به هریک از اشخاص، به فراخور حال، انعامی می داد؛ انعامی که باعث درخشیدن برق شادی در چشمانشان می شد و هرسال برای گرفتن انعام و خلعت، در هرچه باشکوه تر برگزارکردن این مراسم و خدمت به شاه با هم رقابت می کردند.

این مراسم بیشتر در شهرستانک و در اواخر عمر شاه در سرخه حصار برگزار می شد و اغلب یکی از برادران شاه به همراه صدراعظم مسئول برگزاری این جشن بودند؛ جشنی که پس از ترور ناصرالدین شاه منسوخ گردید و رو به زوال نهاد.

این تصویر یکی از برجسته ترین تصاویر «آنتوان سوروگین »، و جزئیات تصویر اعم از تجیر سلطنتی، رجال، ظروف، اغذیه و اشربه به خوبی قابل مشاهده و ملموس است. این جشن را راویان بسیاری از جمله  «دکتر فووریه » حکیم فرنگی ناصرالدین شاه،  «محمدحسن خان اعتمادالسلطنه » وزیر انطباعات ناصری، «قهرمان میرزا عین السلطنه ی سالور»  برادرزاده «دوستعلی خان معیرالممالک » نوه ی دختری شاه قاجار، «عبدلله مستوفی» ، «مهدی قلی خان مخبرالسلطنه ی هدایت » و  «ابوالحسن بزرگ امید » در خاطرات شخصی شان شرح داده اند. در مجموعه ی یادداشتهای خصوصی ناصرالدین شاه و کتاب  «جشن آشپزان » به کوشش خانم
فاطمه قاضیها نیز روایتها و خاطره های بسیاری در مورد این جشن آمده است.

ناصر الدین شاه

اواخر مهر است و هوا رو به سردی نهاده. شاهزادگان، رجال قاجاری، وزرا، اطبا و دلقکهای مخصوص شاه اقلام مورد نیاز پخت آش از جمله بادمجان، کدو، چغندر، پیاز و سبزیهای معطری مثل ریحان، گشنیز، جعفری، تره و مرزه را با مهارتی خاص تحت ریاست عبدالصمدمیرزا عزالدوله ی سالور برادر ناتنی شاه و میرزاعلی اصغرخان امین السلطان صدراعظم پاک کرده، و در تمیزکردن و پاک کردن سبزیها به جهت خوش آمد امر ملوکانه از هم پیشی گرفته اند. سایر پیشخدمتهای خاصه ی همایونی نخود قزوینی، لپه، باقلا، آبلیمو، قند، روغن، فلفل، لیموی عمانی، گلپر خشک، سماق شکی، آلو بخارا، گوجه برقانی، لپه، لوبیای سفید، سیب و نمک را برای پخت آش تهیه و فراهم کرده اند، و قصابها نیز با ساطورهای تیز چندین رأس گوسفند و بره را پیش پای مبارک اعلاحضرت پادشاه سر بریده اند و با پیشبندهای چرم سفید، گوشتها را به قطعاتی مساوی تقسیم کرده اند. همچنین چندین قطعه مرغ سر بریده، پَر کنده و حاضر نموده اند. به امر شاه عمل هجات آشپزخانه ی مبارکه بقولات و بنشن مورد نیاز طبخ آش را در دیگهای بزرگ مسی ریخته اند و هیزمها را آتش نهاده اند. شاه بر صندلی ای که روی قالیچه ای ابریشمی نهاده اند نشسته و در کنار ملیجک و دیگر وزرا در چادرپوشهای سلطنتی طرحدار، نظاره گر پخت آش است.

تا زمان پخت آش عمله ی طرب خاصه به ریاست «محمدصادق خان رئیس » موسیقی دلنوازی می نوازند. پس از پایان موسیقی در آهنگ حجاز و عراق،  «اسماعیل بزاز » و دسته اش به دلقکی و تلخکی مشغول می شوند. در حین رقص و هنرنمایی دسته ی مقلدها صدای قهقهه ی شاه بلند است و به تبع آن صدای سایرین نیز بلند می شود.
هوا دارد می رود که تاریک شود، گرمای مطبوعی در تجیر پیچیده، آش پخته شده و به روغن افتاده، پیشخدمت ها و خواجه های سلطنتی قدحهای چینی گرانبها را مملو از آش کرده اند، سفره ای ابریشمین بر زمین انداخته اند و مجمعه های حاوی دیسهای پلو قاطی، پلو سفید و خورشت مرغ را جلوی مهمانان نهاده اند. کاسه های دوغ و قدحهای چینی آش با ملاقه های مسی بر روی سفره خودنمایی میکنند. بشقابهای کوچکی مزین به خربزه و کاسه های کوچکی مملو از شربت قند و آبلیمو در کنار قدحها است. در دو طرف سفر ه وزرا، اطبا، عمله ی طرب و مقلدها نشسته اند. ستونی چوبی برای برپا نگه داشتن تجیر در وسط سفره است.

به اذن شاه همه با دست شروع به خوردن می کنند. به ناگاه برای ثبت تصویری یادگاری به اشاره ی شاه، آنتوان خان سوروگین دوربینش را آماده می کند. رجال بی خبر از همه جا در حال خوردن مأکولات و نوشیدن مشروبات هستند که صدای تیک دوربین می آید و دستهایی مزین به چربی که بین زمین و آسمان وامانده اند. در صدر سفره عبدالصمدمیرزا عزالدوله ی سالور و میرزاعلی اصغرخان امین السلطان رؤسای مجلس شانه به شانه ی هم نشسته اند. شاه در انتهای مراسم انعامی به خدمه و زنان حرمسرایش، و خلعتی به رجال خاصه می دهد. پس از پایان مراسم باشکوه آشپزان و ظهور تصاویر ثبت شده از آن، ناصرالدین شاه قاجار به خطی خوش زیر آن چنین می نویسد:  »روز طبخ آشپزان ییلاقی بود، به حمدلله خوش گذشت. «تصویر حاکی از شکوهی خاص است؛ شکوهی که بعد از دوران ناصری رو به فراموشی نهاد. تصویر سرشار از حس زندگی است؛ حسی آمیخته به بوها و طعمهای مختلف. فضای چادرپوش سلطنتی در خنکای هوای پاییز آمیخته به بوی هیزمهای سوخته و پیازداغ سر خ شده است. گویی زندگی در پسِ تصویر جاری است.

 

الناز بایرام زاده
 

  • ۲۹ فروردین ۱۳۹۷
مطالب مشابه
۰ دیدگاه
دیدگاه ها
×